TÍNH NHÂN ĐẠO VÀ NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ (CÔNG TY LUẬT UY TÍN TẠI TP HỒ CHÍ MINH, VIỆT NAM)

I. Sự việc gây tranh luận

Gần đây, hình ảnh đăng báo về một người phụ nữ bị còng tay, xích chân trong quá trình khởi tố, điều tra đã gây nhiều sự quan tâm trong dư luận. Nhiều ý kiến cho rằng cơ quan chức năng làm đúng quy trình, song cũng có quan điểm cho rằng biện pháp này là quá mức cần thiết, đặc biệt khi người bị khởi tố là phụ nữ, phạm tội kinh tế. Về việc có hay không hành vi chống đối, báo chí có thông tin cho rằng có, tuy nhiên đó chỉ là nguồn tin truyền thông, chưa có thông tin được kiểm chứng chính thức trong hồ sơ vụ án hoặc kết luận tố tụng.

Do đó, vấn đề đặt ra là liệu biện pháp cưỡng chế và đăng hình ảnh lên truyền thông như vậy có thật sự cần thiết hay không? Điều này dẫn chúng ta phải quan tâm đến quy định của pháp luật về tính nhân đạo và quyền con người trong tố tụng hình sự.

II. Nguyên tắc suy đoán vô tội – nền tảng của công lý

Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định rõ:

“Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.”

Điều đó có nghĩa rằng: Việc trải qua quá trình tố tụng hình sự (bị bắt, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố) không đồng nghĩa với việc có tội. Pháp luật bảo vệ danh dự, nhân phẩm và quyền con người của người bị buộc tội trong suốt quá trình này.

Đặc biệt trong thời đại số, thông tin, hình ảnh của một người là cực kỳ quan trọng đối với họ.

III. Biện pháp còng tay, xích chân – chỉ áp dụng khi thật sự cần thiết và phải cân nhắc danh dự

Theo điểm b khoản 2 Điều 7 Quy trình bắt, áp giải bị can, bị cáo, người có quyết định thi hành án phạt tù, dẫn giải người làm chứng của lực lượng cảnh sát bảo vệ và hỗ trợ tư pháp thuộc công an nhân dân theo yêu cầu của các cơ quan tiến hành tốt tụng hình sự (ban hành kèm theo Quyết định số 1502/2008/QĐ-BCA(C11) ngày 10/9/2008 của Bộ trưởng Bộ Công An):

 “Trường hợp áp giải đối tượng nguy hiểm hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, người bị kết án tử hình nếu xét thấy cần thiết thì xích chân để đảm bảo an toàn (việc xích chân phải được nêu trong kế hoạch)”

Như vậy việc xích chân áp giải người bị bắt cũng chỉ được quy định áp dụng khi xét thấy cần thiết. Việc xét này cũng cần phải cân nhắc tránh vượt mức cần thiết, xâm phạm xâm phạm đến quyền con người và nhân phẩm, đặc biệt trường hợp này còn được đưa lên truyền thông và lan truyền mạnh mẽ thì có hợp lý, cần thiết hay không?

Khoản Điều 9 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015 cũng quy định rõ: Người bị tạm giữ, tạm giam có quyền được tôn trọng danh dự;

Điều 4 Luật này về Nguyên tắc Nguyên tắc quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam: Bảo đảm quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức cá nhân; Bảo đảm nhân đạo; không tra tấn, truy bức, dùng nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tạm giữ, người bị tạm giam; Áp dụng các biện pháp quản lý giam giữ phải căn cứ vào tính chất, mức độ của hành vi phạm tội, độ tuổi, giới tính, sức khỏe

Pháp luật không chỉ điều chỉnh hành vi tội phạm mà còn điều chỉnh cách con người đối xử với nhau, kể cả khi người đó đang bị buộc tội. Do đó, mọi biện pháp cưỡng chế cần được thực hiện đúng quy trình, đúng mức độ, đúng người – và có giới hạn nhân đạo.

IV. Cảnh báo về dư luận xã hội và truyền thông

Qua đó, đặt ra một vấn đề thực tế, dư luận không nên vội vã kết tội hoặc bài xích người bị khởi tố khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật của Toà án. Việc công khai, lan truyền hình ảnh nhạy cảm ngoài mục đích tuyên truyền pháp luật, răn đe những kẻ xấu, giáo dục hành vi thì còn cần được cân nhắc kỹ, tránh vi phạm quyền con người, danh dự, nhân phẩm cá nhân, gây oan sai hoặc tạo luồng nhận thức sai lệch trong cộng đồng.

Truyền thông pháp lý cần hướng tới giáo dục nhận thức tích cực, giúp người dân hiểu đúng, tôn trọng quy trình tố tụng, đặt việc giáo dục, răn đe bên cạnh bảo vệ nguyên tắc suy đoán vô tội. Phải phân biệt giữa loại trừ tội phạm và loại trừ con người: dù có hành vi phạm tội, cá nhân vẫn có quyền được đối xử nhân đạo, công bằng và đúng luật.

V. Quyền con người trong tố tụng hình sự – cốt lõi của công lý, bảo vệ quyền con người không phải là “cổ súy cho tội phạm”?

Quyền con người nói chung và trong tố tụng hình sự nói riêng được quy định như sau:

– Điều 14 Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025): “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật.”

– Điều 8 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015: “Khi tiến hành tố tụng, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân; thường xuyên kiểm tra tính hợp pháp và sự cần thiết của những biện pháp đã áp dụng, kịp thời hủy bỏ hoặc thay đổi những biện pháp đó nếu xét thấy có vi phạm pháp luật hoặc không còn cần thiết.”

– Khoản 1 Điều 31 Hiến pháp 2013 và Điều 13 BLTTHS: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”

Trong quá trình tranh luận xã hội, có ý kiến cho rằng việc nhấn mạnh “tính nhân đạo” và “nguyên tắc suy đoán vô tội” có thể khiến công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trở nên “mềm yếu” hoặc bị hiểu là “bênh vực” người phạm tội. Tuy nhiên, đó là cách hiểu chưa đầy đủ và không phù hợp với tinh thần của Hiến pháp và pháp luật Việt Nam hiện hành đã nêu trên. Bảo vệ quyền con người không làm yếu đi sự nghiêm minh của pháp luật, mà ngược lại – chính là nền tảng của một nền tư pháp văn minh và nhân văn.

Như vậy, việc bảo vệ quyền con người và tính nhân đạo trong tố tụng hình sự không phải là cổ súy cho hành vi phạm tội, mà là thực hiện đúng nghĩa vụ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa — nơi mọi quyền lực đều được kiểm soát bằng pháp luật, và công lý chỉ được công nhận thông qua bản án hợp pháp của Tòa án.

Pháp luật Việt Nam nghiêm minh trong việc trừng trị người có tội, nhưng đồng thời nhân đạo và công bằng với mọi con người.

Việc tôn trọng nhân phẩm, danh dự và quyền hợp pháp của người bị buộc tội không làm giảm đi sức răn đe của pháp luật, mà tăng thêm uy tín, tính chính danh và niềm tin của xã hội đối với nền tư pháp.

Người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình tố tụng không gây nguy hiểm cho xã hội, mà ngược lại – góp phần nâng cao ý thức pháp luật, tạo niềm tin vào công lý và giúp cơ quan chức năng thực thi nhiệm vụ một cách chuẩn mực, minh bạch.

“Pháp luật bảo vệ con người – không bảo vệ hành vi sai trái;

bảo vệ công lý – không dung túng cho tội phạm.”

Từ những phân tích trên có thể thấy, việc đề cao tính nhân đạo và nguyên tắc suy đoán vô tội không phải là sự “nới lỏng” trong đấu tranh tội phạm, mà là biểu hiện của một nền tư pháp văn minh, thượng tôn pháp luật và hướng con người đến công lý thật sự.

Khi quyền con người được bảo đảm trong từng giai đoạn tố tụng, công lý mới được thực thi đúng nghĩa – công bằng, nghiêm minh nhưng không mất đi tính nhân văn.

VI. Kết luận

Việc áp dụng biện pháp còng tay, còng chân, rồi đưa lên truyền thông, báo chí phải đúng quy định, cân nhắc kỹ về nhân thân, mức độ nguy hiểm và danh dự của người bị tạm giữ. Dư luận xã hội cần giữ thái độ khách quan, hiểu đúng luật và tôn trọng quy trình tố tụng, để công lý được thực thi công bằng và nhân văn.

Bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự cũng chính là bảo vệ công lý, niềm tin và sự phát triển bền vững của xã hội. Luật sư cùng các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm giữ vững nguyên tắc, tránh oan sai và đảm bảo quy trình pháp lý minh bạch, nhân đạo.

Bài viết dựa trên quy định pháp luật và thể hiện quan điểm riêng của Luật sư Nguyễn Thanh Trung. Rất mong nhận được sự góp ý, chia sẻ của Quý chuyên gia, Quý Luật sư để nâng cao tinh thần thượng tôn pháp luật.

Hân hạnh đón tiếp quý khách hàng theo địa chỉ sau:

Luật sư Nguyễn Thanh Trung hoặc CÔNG TY LUẬT TNHH HT LEGAL VN

VP1: 12 Hẻm 602/37 Điện Biên Phủ, phường Thạnh Mỹ Tây, TP. Hồ Chí Minh

VP2: 207B Nguyễn Phúc Chu, phường Tân Sơn, TP. Hồ Chí Minh

VP3: 5 Ngách 252/115 phố Tây Sơn, phường Đống Đa, TP. Hà Nội

Email: info@htlegalvn.com            Hotline: 09 6161 4040 – 09 2222 4040

 

 

Sau đây là một số bài viết pháp lý uy tín có liên quan nội dung này:

BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRÊN CƠ SỞ HIẾN ĐỊNH: https://hpu.vn/thong-tin-khoa-hoc/bao-dam-quyen-con-nguoi-trong-to-tung-hinh-su-tren-co-so-hien-dinh.html

Bàn về quyền con người trong tố tụng hình sự: https://tapchitoaan.vn/ban-ve-quyen-con-nguoi-trong-to-tung-hinh-su9786.html

Bảo đảm quyền con người trong áp dụng biện pháp bắt, giữ người trong tố tụng hình sự: https://hvctcand.bocongan.gov.vn/nha-nuoc-va-phap-luat/bao-dam-quyen-con-nguoi-trong-ap-dung-bien-phap-bat-giu-nguoi-trong-to-tung-hinh-su-5157

Quyền con người trong các biện pháp ngăn chặn theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam: https://tapchitoaan.vn/quyen-con-nguoi-trong-cac-bien-phap-ngan-chan-theo-quy-dinh-cua-phap-luat-to-tung-hinh-su-viet-nam